Bağımlılığı irade zayıflığı olarak görmemek
Bağımlılık, zararlı sonuçlarına rağmen madde kullanımını veya belirli bir davranışı kontrol etmekte güçlük yaşanmasıyla ilişkili bir sağlık sorunudur. Biyolojik yatkınlık, öğrenme süreçleri, psikolojik etkenler ve sosyal koşullar birlikte rol oynayabilir. Kişiyi suçlamak veya yalnızca iradesini kullanmasını beklemek, yaşanan güçlüğü anlamaya yardımcı olmaz.
Bağımlılık yaşayan kişiler ve yakınları suçluluk, utanç veya yargılanma kaygısıyla destek almayı erteleyebilir. Bursa’da bağımlılık desteği arayan kişiler için ilk adım, kullanılan madde ya da davranışın niteliğini ve günlük yaşama etkisini değerlendirmektir. Uzm. Dr. Ayşe Gül Aydın’ın Nilüfer’deki muayenehanesinde psikiyatrik değerlendirme yapılarak kişinin ihtiyaçları ve uygun tedavi seçenekleri ele alınabilir.
İlk değerlendirmede neler konuşulur?
Kullanımın sıklığı, miktarı, kontrol etme girişimleri, yoksunluk belirtileri, önceki tedaviler, bedensel sağlık ve eşlik eden ruhsal sorunlar değerlendirilir. İş, eğitim, ilişkiler ve maddi durum üzerindeki etkiler de önemlidir. Kişinin tedaviye dair beklentileri ve değişime hazır oluşu açıkça konuşulabilir.
Tedavi ortamı, yalnızca kişinin tercihine göre değil, tıbbi risklere ve ihtiyaç duyduğu bakım düzeyine göre belirlenir. Bazı kişiler ayaktan izlenebilirken, bazı durumlarda hastanede değerlendirme veya yatış gerekebilir. Muayenehane görüşmesi hastanede detoks ya da acil bakım hizmetinin yerine geçmez; gerekli durumda ilgili birime yönlendirme yapılır.
Bağımlılık türleri ve yaklaşım
Madde bağımlılığı
Esrar, opioidler, kokain, sentetik uyarıcılar veya diğer maddelerle ilişkili sorunlarda kullanılan maddenin türü ve etkileri farklılık gösterir. Madde bağımlılığında tıbbi değerlendirme, psikososyal destek ve uygun izlem birlikte planlanır. Yoksunluk, aşırı doz ve birlikte kullanılan maddelere ilişkin riskler ayrıca değerlendirilmelidir.
Alkol bağımlılığı
Alkol kullanımı üzerinde kontrol kaybı, bırakma girişimlerinin sürdürülmesinde güçlük ve günlük yaşamda sorunlar alkol bağımlılığının işaretleri olabilir. Uzun süre yoğun alkol kullanımı olan kişilerde alkolün aniden bırakılması ciddi yoksunluk belirtilerine yol açabilir. Bırakma süreci hekim değerlendirmesiyle planlanmalıdır. Şiddetli titreme, bilinç bulanıklığı, nöbet veya algı bozukluğu gibi belirtiler acil tıbbi değerlendirme gerektirir.
Kumar bağımlılığı
Kumar bağımlılığı, para kayıplarının ötesinde ruhsal durum, aile ilişkileri ve çalışma yaşamı üzerinde de etkiler yaratabilir. Kaybı geri kazanmak için tekrar oynama, davranışı gizleme ve kontrol etme girişimlerinde zorlanma değerlendirmede ele alınır. Bilişsel davranışçı terapi ve motivasyonel görüşme gibi psikolojik yaklaşımlar kullanılabilir. İlaç gereksinimi ve eşlik eden ruhsal hastalıklar ayrıca değerlendirilir.
Genel tedavi yaklaşımı
Bağımlılık tedavisi tek bir işlemden oluşmaz. İhtiyaç olduğunda yoksunluğun tıbbi yönetimi, ardından ya da eş zamanlı olarak motivasyon, tetikleyicileri tanıma, dürtülerle baş etme ve günlük yaşamı yeniden düzenleme üzerinde çalışılır. Her bağımlılık türünde detoks gerekmez; örneğin kumar sorunlarında madde yoksunluğuna yönelik detoks uygulanmaz.
Ailenin rolü ve mahremiyet
Bağımlılıkla ilişkili güçlükler aileyi de etkileyebilir. Yakınlar, nasıl destek olacaklarını, hangi sınırları koyacaklarını ve kendi ihtiyaçlarını nasıl koruyacaklarını anlamak için profesyonel destek alabilir. Suçlayıcı ve küçük düşürücü bir dil yerine açık iletişim ve güvenliği gözeten sınırlar üzerinde çalışılabilir.
Görüşmelerde hasta mahremiyeti, bilgilendirme ve ilgili mevzuatın çerçevesi gözetilir. Aile katılımının nasıl olacağı kişiyle birlikte değerlendirilir. Tedaviyi reddeden bir yakınla ilgili görüşme yapmak, o kişiye muayene olmadan tanı konulacağı ya da onun adına tedavi başlanacağı anlamına gelmez.
İyileşmeyi sürdürmek
İzlem süresi kişinin ihtiyacına göre değişir. Tetikleyicileri tanımak, sosyal desteği güçlendirmek, eşlik eden ruhsal sorunları ele almak ve bir zorlanma planı oluşturmak tedavi sürecinin parçaları olabilir. Yeniden kullanım yaşanması, destekten vazgeçmek yerine tedavi planını yeniden değerlendirmek için bir nedendir. Herkes için geçerli bir bitiş tarihi veya kesin sonuç sözü verilemez.
Değerlendirme alanları için Bağımlılıklar sayfasını inceleyebilir, Bursa Nilüfer’de görüşme ve randevu bilgisi için iletişime geçebilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Bağımlılık yaşayan kişi tedaviyi reddediyorsa aile ne yapabilir?
Yakınlar, güvenliği gözeten sınırlar ve destek yolları hakkında bir uzmandan danışmanlık alabilir. Suçlayıcı, tehdit edici veya zorlayıcı yaklaşımlar yerine durumun etkilerini açık biçimde konuşmak önemlidir. Acil tehlike varsa rutin bir görüşme beklenmeden acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.
Kumar bağımlılığı bir sağlık sorunu mudur?
Kumar oynama davranışının kontrol edilememesi ve belirgin zarara rağmen sürmesi bir sağlık sorunu olarak değerlendirilir. Yalnızca irade veya ahlak meselesi olarak görülmemelidir. Tanı ve tedavi için kişinin davranış örüntüsü, işlevselliği ve eşlik eden ruhsal durumu değerlendirilir.
Bağımlılık tedavisi ne kadar sürer?
Tedavi ve izlem süresi, bağımlılık türüne, kullanımın özelliklerine, eşlik eden sorunlara ve kişinin ihtiyaçlarına göre değişir. Herkes için aynı altı ay ya da bir yıllık süre belirlemek doğru değildir. Düzenli takip, zorlanma dönemlerinde yeniden destek alma ve kişinin yaşamındaki değişiklikler süreç içinde birlikte değerlendirilir.